Poznanie to stwarzanie świadomości. Świadomość człowieka nie jest tylko nędznym zwierciadełkiem, po raz n-ty odbijającym niepojmowalną rzeczywistość wszechświata. Każdy akt poznania jest aktem twórczym. Każda świadomość jest niby kropla światła, spływająca do rzeki powszechnej świadomości. Każde świeże, pierwsze spojrzenie to kreacja nowej rzeczywistości, to moment pierworaźny w historii wszechświata.

Poznanie kreuje indywidualną rzeczywistość, poza wspólną wszystkim rzeczywistością zmysłową. Wspólna rzeczywistość zmysłowa jest tym, co chrześcijaństwo określa mianem grzechu pierworodnego, a buddyzm mianem niewiedzy. Wspólna rzeczywistość jest kreowana przez język. Ludzkość „upadła” w język, zakleszczyła się w słowach, co doprowadziło do powstania kultury. Wszyscy piszący próbują podnieść się z tego upadku, słowami obnażyć pustkę słów – bezskutecznie.

Pierworaźność spojrzenia ginie wraz z pierwszym słowem. Gdy małe dziecko zobaczy coś na gałęzi drzewa i wciągnie ku temu rączkę, usłużna matka od razu zabija gadaniem świeżość jego spojrzenia, dokonuje pierwotnego mordu na jego umyśle, mówiąc: „To ptaszek”. Od tego momentu dziecko staje się ślepe, na jego oczy zasłona konwencji. Już nie patrzy, już tylko widzi „ptaszka”, puste pojęcie.

Poznanie ufundowane jest na takim sposobie istnienia, który możemy nazwać egzystencją dziecka, które wszystkiego doświadcza po raz pierwszy. To stan wolności od uwarunkowań, tak jak pojmuje go joga czy taoizm. Wyzwolenie oznacza tu świeżość i pierwszość każdego spojrzenia. Oznacza porzucenie wszelkich konwencji, wyzwolenie się z tego, co zbiorowe.

A zatem mamy wybór – albo spokój i trwanie w konwencji, stawiające opór przemijalności tego świata, albo tworzenie, nieustanne wykraczanie poza, poza to co znane. Gdy uda się, rzutem piersi na taśmę, choćby o krok wyprzedzić nieuchronny rozpad ciała i zobaczyć świat taki, jakim jest, w jego świeżości i jedynej wieczności, jaką jest teraźniejszość, wtedy życie nie jest zmarnowane. Nic tak bowiem jak śmierć nie zrywa wszelkich zasłon, iluzji, konwencji. Dlatego warto ją uprzedzić.

Znacie frustratów? Trudno ich nie zauważyć. Są wszędzie, jak pluskwy w tanich hotelach. Nazwa pochodzi od łacińskiego czasownika frustrare, który oznacza oszukać, pokrzyżować plany. Tak się właśnie czują frustraci. To osoby, które są ciągle niezadowolone, zagniewane na świat i ludzi, bo ich cele życiowe nie zostały zrealizowane (o ile je w ogóle mieli), reagują więc złością w najzwyklejszych sytuacjach życiowych, ciągle narzekają, obwiniając wszystkich oprócz samych siebie, a gdy już się zmęczą tym wszystkim, to popadają w prostrację. Bardzo nieciekawe typy, które zapełniają całą Ziemię.
Najgorsze jednak jest to, że frustraci mają tendencję do jednoczenia się, zakładania różnego rodzaju ruchów masowych, partii, kolektywów dzielących najdziwniejsze poglądy. Wynika to z nieuświadomionego przez frustrata podstawowego pragnienia, które konstytuuje całą jego osobowość – pragnienia ucieczki od własnego ja. Ja to boląca rana we wnętrzu frustrata, wyjąca bezsensem pustka, coś, czego chce się pozbyć, zagłuszyć w tłumie podobnych mu nieudaczników. Frustrat marzy tylko o jednym – by uciec od siebie.
Stąd też bierze wielka podatność frustratów na mistyfikacje i kłamstwa. Miast poszukiwać prawdy wolą imitować innych, im podobnych, równie jak oni łatwowiernych. Frustrat bowiem uwierzy w największą niedorzeczność, która – jak mu się wydaje – pozwoli choćby na chwilę zapomnieć o miałkości i nicości jego ja. Dlatego frustraci uwielbiają teorie spiskowe. Dają one im poczucie czegoś wielkiego, co oni właśnie przed chwilą odkryli, obejrzawszy parę filmów w internecie. I na tym odkryciu osadzają siebie, bowiem nie mają żadnego ja.
Frustrat to taki spaczony mistyk. Mistyk dąży do wyzwolenia się od własnego ja, frustrat również tego pragnie. Jednak w przypadku frustrata droga, jaką obiera do osiągnięcia swojego celu jest nawet nie tyle fałszywa, co przeciwskuteczna. Ostatecznie bowiem w tłumie na wiecu partyjnym czy w klubie dyskusyjnym racjonalistów (raz byłem na czymś takim, niczym się nie różnią od klubu zwolenników płaskiej Ziemi, tak więc nie polecam, w obu przypadkach to zgromadzenie totalnych frustratów), znowuż odnajduje tylko swoje malutkie, sfrustrowane, zagubione ja.

Religia, a zwłaszcza religia chrześcijańska, pełna jest słów o wieczności. Próbuje osadzić wartość przemijalności w czymś niezmiennym, zwanym Bogiem. Nie może jednak zaprzeczyć doświadczeniu,
które jest nieustannym przepływem i zmiennością, więc ową wieczność i niezmienność widzi poza światem. „Wieczny odpoczynek racz im dać panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci”. Te, i tysiące im podobnych słów, od wieków programują umysły wierzących. Nic nie mam przeciwko różnego rodzaju eskapizmom, więc i ucieczka w domniemaną wieczność może być wyjściem dla wielu.
Są jednak ludzie, którzy umieją spojrzeć na ów chrześcijański eternalizm w sposób trzeźwy. Nawet jeśli są bardzo młodzi. Tak było w przypadku mojego syna, który dziś właśnie kończy czterdzieści lat. Wszystkiego najlepszego Arturze! Opowiedzmy zatem historię z nim związaną. Był rok 1997, Artur miał jedenaście lat. W tymże to roku zmarła Matka Teresa. Oglądaliśmy razem film dokumentalny poświęcony jej osobie i działalności. Po zakończeniu oglądania Artur, który nigdy nie miał za dużo wspólnego z religią, a więcej ze zdrowym rozsądkiem, filozoficznie podsumował: „Chrześcijaństwo uważa życie za tak ciężkie, że należy się po nim wieczny odpoczynek”.
Trudno o lepsze streszczenie tego, czym jest owa religia niewolników, marzących przez całe życie o odpoczynku, najlepiej wiecznym. Jakże inaczej rysuje się na tym tle buddyzm, mający u swego źródła doświadczenie księcia Gautamy. W buddyzmie ten, który osiągnął wyzwolenie zwany jest arhatem, co można przełożyć jako „szlachetny”. Słowo to oznacza człowieka, który nie ucieka od ludzkiej kondycji – jak chrześcijanie – ale ją przezwycięża w szlachetnym zmaganiu. Kondycję arhata uzyskuje się w tym życiu, nie w jakimś wyobrażonym życiu wiecznym. Jedyna wieczność dostępna człowiekowi to chwila teraźniejsza. Wszelkie inne wyobrażania o wieczności, jak te chrześcijańskie, są jedynie ucieczką od życia.
Historia ludzkości to historia wielkich błędów. Niektóre trwają tysiące lat, inne parę dekad. Błędne idee opętują ludzkie umysły, sprowadzając na ludzi cierpienie. Jednej idei nie da się zaliczyć do kategorii takich błędów, bo nie jest ona ideą. To po prostu stan czystego umysłu, nie lgnącego do niczego, wyzutego z wszelkich wyobrażeń. Wtedy nie ma cierpienia i nie ma wyzwolenia z cierpienia, nie ma kresu i nie ma początku, nie ma mądrości ani lęku. Osiągnięcie takiego stanu wcale nie takie trudne. Wystarczy w nic nie wierzyć. To uwalnia i wyzwala od wszelkich błędów. Wystarczy sobie powiedzieć: „Wszystkie moje myśli są iluzją”.

Cyceron przytacza słowa Scypiona Afrykańskiego: „Nigdy nie byłem mniej samotny niż w chwilach samotności”. Koan godny mistrza zen. Wszystko wskazuje na to, że Scypion opanował trudną sztukę obcowania ze sobą. Ludzie, jako zwierzęta stadne, zwykle źle znoszą dłuższą nieobecność osobników swojego gatunku. Są jednak tacy, nie będący dziwakami czy szaleńcami, którzy największą wartość w swoim życiu widzą w byciu sam na sam ze sobą. Ich wnętrze jest na tyle uporządkowane, tak dobrze znają siebie, że nigdy nie czują się samotni. Wprowadzili porządek do swojego mentalnego gospodarstwa i czują się w nim dobrze. Są oni przeciwieństwem nie tylko zwykłych ludzi, zagubionych, pogrążonych w chaosie, ale też i przysłowiowego, nieszczęsnego pustelnika, którym zawładnęły jego myśli i wyobrażenia tak bardzo, że trudno go nazwać samotnym.
No dobrze, ale Scypion raczej nie był mistrzem zen. Spójrzmy zatem na kwestię samotności bardziej radykalnie. Buddyzm mówi o istotach zwanych pratjekabuddami, czyli samoistnie powstałymi. Pratjekabudda jest wyzwolony, i nie potrzebował nauczyciela, by się wyzwolić. Sam również nie naucza. Przebywa w samotności medytując. Osiągnął stan arhata, czyli urzeczywistnił nieistnienie indywidualnego ja, podobnie rozpoznał pustkę wszystkich rzeczy. Nie możemy więc w sensie właściwym mówić o nim, że spędza czas w samotności, bo w jego grocie nie ma nikogo, kto by był samotny. W jednej z sutr buddyjskich pratjekabuddów określa się jako „szlachetnych spośród ludzi, wolnych od rozpaczy i pragnienia, którzy pokonali swe namiętności i osiągnęli osobiste oświecenie”.
Teraz już wiemy, co przeszkadza nam w byciu prawdziwie samotnymi. To nasze myśli, pragnienia, namiętności, lgnięcie do rzeczy zewnętrznych, ruminowanie spraw sprzed wielu lat nawet wtedy, gdy siedzimy w najgłębszej ciszy w grocie na szczytach Himalajów. Słowem, nie możemy być prawdziwie samotni dopóty, dopóki nie przestaniemy przejmować się całą naszą wewnętrzną menażerią mentalną. Boimy się, że wtedy znikniemy, ale nie, gdy ugruntujemy się poza myślami, uzyskamy spokój i radość w samotności. Wspomniany przeze mnie pod koniec pierwszego akapitu pustelnik nie umiał tego zrobić. Nie wiedział, że prawdziwa i najwyższa samotność to nieobecność siebie. Tylko te chwile, w których nie ma mnie, są najszczęśliwsze.

Parę miesięcy temu spotkałem mojego kolegę z czasów, gdy studiowaliśmy razem fizykę. On się zmienił i ja też nie wyglądam jak wtedy, dokładnie czterdzieści lat temu, kiedy ostatni raz go widziałem. Gdy wpadliśmy na siebie na ulicy, nie poznałem go, znany bowiem jestem z łagodnej prozopagnozji. On mnie rozpoznał i zagadał. Nie rozmawialiśmy długo, obiecaliśmy sobie, że się do siebie odezwiemy, jak to w takich przypadkach bywa. Poczułem się dziwnie widząc jego twarz po tylu latach. Po powrocie do domu przypomniałem sobie słowa Schopenhauera, które zapadły w moją pamięć już wtedy, kiedy je czytałem, te kilkadziesiąt lat temu: „Kiedy dwaj przyjaciele młodości spotykają się po długiej rozłące jako starcy, wówczas dominującym uczuciem, jakie wywołuje w nich wzajemny widok przyjaciela z którym wiąże się wspomnienie młodości jest poczucie całkowitego disappointment całym życiem, które niegdyś, w różowej jutrzence młodości tak pięknie się przed nimi rozpościerało, tak wiele obiecywało, tak mało zaś spełniło. Uczucie to do tego stopnia wybija się na pierwszy plan podczas ich spotkania, że nie czują nawet potrzeby wyrażania go słowami, lecz przyjmują je obaj jako cichą przesłankę i toczą na tej bazie dalszą rozmowę”. Tak, patrzymy na pooraną zmarszczkami twarz naszego przyjaciela, na jego rzadkie, siwe włosy, na zmęczone oczy i opadłe ramiona i się zastanawiamy się, jakież to nieszczęście go dopadło. Odpowiedź jest jedna: życie.
Takiego dominującego uczucia nie dostąpi, a nawet nie zrozumie, dwudziestolatek. Musi poczekać czterdzieści lat, by dostąpić mysterium życia. Życia nie można ocenić, nim nie zbliżymy się do jego zmierzchu. Poranek życia jest złudny, obiecuje mnóstwo rzeczy, których nie dostąpimy. Karmi nas wyobrażeniami nie mającymi żadnych podstaw w rzeczywistości, obiecuje miłość, szczęście, spełnienie, bogactwo – co tylko sobie ktoś wymarzy – jako esencję naszego ja. To wszystko są tylko bajki dla grzecznych dzieci. Im ktoś dłużej karmi się tymi iluzjami, tym bardziej cierpi. Obietnicą całego życia jest tylko to, że możemy pod jego koniec przejrzeć na oczy, odrzucić iluzje, stanąć na własnych nogach, nie wikłając się już w bezsensowne cierpienie. A potem szybko umrzeć. Dopóki jednak żyjemy, możemy poczytać Schopenhauera, który znakomicie pokazuje perspektywę, w jakiej powinniśmy ujmować krótki i zwykle pozbawiony głębszego sensu bieg naszego życia.
Może niektórzy lubią jakieś pocieszające opowiastki, bajeczki religijne czy duchowe, których pełno jest wszędzie i zapychają słabe umysły, ale nie ja. Już jako młody człowiek, w liceum, uwielbiałem Schopenhauera. Jego Aforyzmy o mądrości życia były wówczas lekturą, która przynosiła mi ulgę w głupich zawirowaniach młodości. Ale i teraz, po długich dekadach spędzonych na czymś, co zwiemy życiem, lektura jego dzieł niezmiennie poprawia mi nastrój. Tak już jestem skonstruowany – im bardziej pesymistyczne rzeczy czytam, tym lepiej się czuję. Gdy ktoś pragnie, bym mówił tylko dobre rzeczy, staję się podejrzliwy. Pełnię naszemu życiu nadaje jego ciemna strona, bez niej jesteśmy tylko wydmuszkami naszych pustych pragnień. Im więcej w naszym życiu rozczarowań, tym lepiej, bo życie jest niczym innym jak wielkim rozczarowaniem. I dopiero, gdy to pojmiemy, możemy od niego odpaść.

Zdałem sobie sprawę, że we wrześniu tego roku miną dokładnie 34 lata odkąd zacząłem uczyć filozofii. Był to rok 1992, zajęcia w liceum. Potem, od roku 1994 rozpocząłem pracę na uczelni, ale aż do 2003 uczyłem dalej w liceum. W roku 1998 rozpoczęły się moje wykłady publiczne, a od 2010 zaczął się czas Akademii Jungowskiej. Po drodze były książki, artykuły, a teraz blog i podtcasty. Mógłbym jeszcze bardziej szczegółowo opisywać to, co robiłem, a co można nazwać nauczaniem. Chcę jednak teraz, bez dłuższych opisów mojej przeszłości, rozpatrzyć fundamentalne pytanie: co uprawnia jedną osobę do uczenia drugiej osoby?
Przyznam, że lata temu nie stawiałem sobie tego pytania. Bezrefleksyjnie, idąc za głosem serca, wybrałem nauczanie. Nie wiedziałem dlaczego, ale taka aktywność była dla mnie po prostu najbardziej wartościowa i najprzyjemniejsza ze wszelkich innych relacji międzyludzkich, odbywających się w grupach albo w indywidualnych rozmowach. Zawsze uwielbiałem zdobywać nową wiedzę i – być może naiwnie – uważałem, że inni też lubią poznawać.
Po pewnym czasie uświadomiłem sobie, że tylko nieliczne jednostki są podobne do mnie. Pracując już wtedy na uczelni, przechodziłem nad tym do porządku dziennego. Podobnie było z wykładami publicznymi, chociaż tu już mogłem zakładać, że jeśli ktoś chce za wysłuchanie mnie zapłacić choćby minimalną kwotę, to jest dla tej osoby coś bardziej wartościowego niż kolejny serial. Wszelako nauczanie za pieniądze nie jest odpowiedzią na moje pytanie.
Wróćmy zatem do wyjściowego pytania. Najpierw odpowiem z pozycji uczącego się. Przez 10 lat uczęszczałem na wykłady prowadzone w Instytucie Religioznawstwa UJ przez mojego promotora, profesora Andrzeja Wiercińskiego. Kabała, gematria, religie, mitologia – wtedy nie pytałem go dlaczego naucza, tylko chłonąłem wiedzę. Zdawałoby się zatem, że istnienie uczniów jest ważnym powodem do tego, by istnieli nauczyciele. To jednak zbyt prosta odpowiedź, którą wszelako w dalszym ciągu postaram się rozwinąć.
Obecnie jestem w sytuacji, która zmusza mnie do tego, bym odpowiedział na to pytanie ze strony uczącego. Co mnie uprawnia do nauczania innych? Oczywiście mam tu na myśli tylko tych, którzy, jak ja kiedyś, chcieli zdobywać wiedzę. Czy owym uprawnieniem jest, dajmy na to, różnica wieku? Niektórzy młodzi ludzie wyrażają przekonanie, że starsi coś wiedzą. Oczywiście równie wielu buntuje się przeciw starszym, mniemając, że to oni sami wiedzą lepiej. A zatem z wiekiem i wiedzą bywa różnie.
Zostawmy więc złudzenie różnicy wieku. Czyż więc takim uprawnieniem jest to, że po prostu ktoś wie więcej? To także iluzja. Dobry nauczyciel stawia więcej pytań niż daje odpowiedzi, i dzięki temu otwiera umysł ucznia, jak i swój własny. Relacja uczenia, w swoim najlepszym wydaniu, jest oparta na wzajemnym partnerstwie. A mówiąc mocniej, jest wyrazem erosa, który uczącego i ucznia prowadzi do poznania w miłosnym uścisku. Przyznam, że mi się taka relacja zdarzała, acz nader rzadko. Pozostaje ona wszakże istotą nauczania, bo czyni ucznia uczącym, transformuje jego umysł, tak że uczeń z czasem staje się własnym nauczycielem.
Nic dziwnego, że taką relację trudno zrealizować w ramach jakieś instytucji. Jeśli ktoś naucza tylko dlatego, że jest profesorem na uczelni, to przekazuje co najwyżej swoje poglądy, metody, nurty myślenia, przeżutą papkę mentalną. A to nic wartościowego. Iluż ja poznałem profesorów idiotów! Tylko biednym studentom się czasem wydaje się, że gdy ich nauczyciel używa nieznanych im słów, to znaczy, że coś wie. Uczenie nie jest tresurą, ani bezwiednym powtarzaniem czy napełnianiem pustego kubka umysłu ucznia wiadomościami. Nauczyciel nie jest kapłanem, przekazującym sztywny dogmat, który uśmierca umysły młodych ludzi. Choć niektórzy z nich zapewne tego pragną. Jeśli ktoś ma prawdziwego nauczyciela, to znaczy, że jest wybitny, bo głupcy nie mają nauczycieli. Tylko najlepsze dusze charakteryzują się libido sciendi, czyli pragnieniem wiedzy. Odnosi się to do ucznia, jak i do nauczyciela. Trzeba jednak mocno zaznaczyć, że dobry nauczyciel, o którym tu mówię, jest równie rzadkim przypadkiem jak dobry uczeń.
Czy zatem istnieje odpowiedź na pytanie, które postawiłem? Mając w pamięci słowa poety, Bolesława Leśmiana, iż wszelkie pytanie jest wrogiem mimowolnym swojej odpowiedzi, spróbuję zaryzykować i dać odpowiedź. Brzmi ona tak: tym, co daje uprawnienie do nauczania jest tylko i wyłącznie pragnienie wiedzy u nauczającego.
Jeśli spotka ono analogiczne pragnienie u nauczanego, wtedy mamy do czynienia z najpiękniejszą relacją międzyludzką, w której dwoje ludzi spotyka się w pełnej miłości do czegoś, co ich przerasta – do wiedzy. Nie ma bowiem nic piękniejszego we wszechświecie niż wiedza, dająca wyzwolenie od wszelkich udręk. I nic radośniejszego, niż rozpalenie w drugim człowieku miłości do tego, co się samemu kocha.

Ostatnio zakupiłem pięknie wydane dzieło zatytułowane Psychika. Historia ludzkiego umysłu. Jest to książkowa wersja bardzo popularnych wykładów Paula Blooma, znamienitego amerykańskiego psychologa, które od lat prowadził dla studentów pierwszego roku na Yale University. To, co mnie najbardziej zainteresowało znalazłem już na pierwszych stronach tej książki. Bloom zaczyna od ciekawej dla filozofa rzeczy – jasno określa filozoficzne podstawy psychologii:„Współczesna psychologia uznaje mechanistyczną koncepcję życia psychicznego, która jest materialistyczna (umysł postrzega jako rzecz fizyczną), ewolucyjna (naszą psychikę traktuje jako produkt biologicznej ewolucji kształtowany w dużej mierze przez dobór naturalny) oraz wynikowa (nasze myśli i działania uznaje za rezultat oddziaływania genów, kultury i indywidualnych doświadczeń)”. Potem przyznaje, że psycholodzy mało wiedzą o tych podstawach, a to znaczy – dopowiadam – że przyjmują je jako pewną oczywistość. A że to, co oczywiste jest nieświadome, i tych to podstaw ani szary wykładowca psychologii, ani tym bardziej studenci psychologii nie są świadomi i nigdy nie będą, o tym już Bloom nie pisze. I to jest początek nieszczęścia, jakim jest obecna psychologia.
Psychologia chce być nauką i skuszona tym pragnieniem przyjmuje paradygmat wspólny dla wszystkich nauk (science), nie zwracając uwagi, że przedmiot jej badań różni się od przedmiotów badanych przez fizykę czy chemię. Nazywany jest psychiką, w której to nazwie pobrzmiewa dawna dusza (mówiąc dusza nie mam na myśli abstrakcyjnego bytu wydumanego przez teologów). Jednak określenie takich, a nie innych filozoficznych podstaw badań nad duszą, jak to zrobił Bloom, czyni ją czymś podobnym do elektronu czy kwasu siarkowego. Dusza staje się tylko rzeczą między innymi rzeczami. Powiem wyraźnie: przy tych założeniach psychologia akademicka urzeczowia człowieka, redukując go do wymiaru tylko biologicznego. Staje się człowiek jeno „miękką maszyną” (to słowa Blooma). A ta miękka maszyna nawet nie uświadamia sobie, że sformułowane przez Blooma założenia są filozoficzne, czyli nie podlegają falsyfikacji, a zatem są nienaukowe ( to kamyczek do ogródka psychologów, którzy, jak Bloom, wielbią falsyfikowalność i evidence-based wszystko, bo chcą być naukowi).
Te filozoficzne założenia mają bezpośrednie przełożenie na mentalność studentów psychologii. W czasie swojej pracy na uczelni miałem okazję spotykać się ze studentami psychologii. Przychodzili na moje zajęcia o Jungu, albo studiowali jako drugi kierunek filozofię czy też doradztwo filozoficzne i coaching. Tym, co mnie uderzyło w rozmowach z nimi była powtarzająca się refleksja, że na filozofii ich umysły oddychają, otwierają się, że słyszą o psychologii i człowieku rzeczy, których po latach studiowania psychologii nawet nie podejrzewali. Różnica między instytutami była dla nich trudna do uchwycenia w słowach (bo niby skąd się mieli takich słów nauczyć na psychologii?), ale uchwytna. Jedna studentka była zachwycona nawet tym, że można porozmawiać z wykładowcą! No cóż, psychologia, obok teologii czy prawa, jest kierunkiem, który bardzo mocno formatuje umysły studentów. Fundamentem tego formatowania są silne założenia światopoglądowe, o których pisze Bloom. Silne, bo niedostępne refleksji zwykłego studenta psychologii, któremu w trakcie studiów nie dostarcza się odpowiednich pojęć ani żadnych koncepcji, które by sprzyjały myśleniu. To smutne, albo wręcz tragiczne. Oznacza to, że produkujemy tysiące ludzi (w Polsce studiowało w zeszłym roku psychologię ok 82.000 osób), którzy będą tylko mechanikami samochodowymi od psychiki.
By nie skończyć tą smutną refleksją opowiem, co mi się kiedyś przydarzyło. Lata temu usłyszałem taki żart. Młoda dziewczyna zdaje na psychologię. Dlaczego? Bo ma problemy ze sobą i chce w ten sposób sobie pomóc. Na piątym roku już wie – to nie ona ma problemy, mają je inni i ona będzie ich naprawiać. Zamieściłem kiedyś ten żart w grupie studentów psychologii na FB. Spodziewałem się sporego hejtu. O dziwo mój wpis miał kilkadziesiąt polubień…
Aha, miałem coś napisać o książce. Poza cytowanym akapitem, jest jak każda amerykańska produkcja – płytka niczym kałuża po przelotnym deszczu. W sam raz dziełko dla kandydatów na psychologów o płytkich, amerykańskich umysłach. Moim zdaniem jak ktoś wierzy, że jest tylko swoim mózgiem, kawałkiem mięsa, to nie powinien nawet podchodzić do ludzi. Materializm to największa pomyłka w historii ludzkości. Od stuleci przeżarł niczym zabójczy kwas duszę współczesnego człowieka, spustoszył jego życie duchowe. To hańba dla psychologii, że do dziś nie umie zrzucić z siebie obciążenia dziewiętnastowiecznym materializmem. Psycholog materialista to contradictio in adiecto. Psycholog jest współczesnym odpowiednikiem kapłana, z tym, że jego bogiem nie jest już Jahwe czy Allach, ale materializm. Mnie osobiście to przeraża. Dlatego na koniec zacytuję mój ulubiony tekst Marlona Brando z końca Czasu apokalipsy: „A horror, a horror…”.

Pół wieku temu, wiosną 1976 roku, jechałem autobusem, beztrosko gapiąc się na świat za jego oknami. Nagle uświadomiłem sobie, że w mojej głowie ktoś cały czas mówi. Że jestem ja i głos w mojej głowie. Trochę mnie to zdziwiło, ale zaraz wysiadłem i zapomniałem o swoim odkryciu. Nie na długo jednak. Parę miesięcy później siedziałem za biurkiem w upalny wieczór. I wtedy przyszła do mnie myśl, że ja istnieję, że ja jestem niepowtarzalny, że innego Mirka Piróga nie było ani nie będzie nigdy na świecie. Zapisałem to swoje odkrycie na kartce, którą następnego dnia włożyłem do metalowej puszki, opakowałem folią i zakopałem w ogrodzie. Po roku wykopałem, coś dopisałem i ponownie zakopałem. A potem zapomniałem gdzie ta puszka z mym odkryciem jest zakopana. I gdzieś tam spoczywa do dzisiaj, jako niemy świadek pierwocin mojej świadomości.
Te dwa odkrycia, czy też uświadomienia, są niby dwie strony jednej monety. Wpierw powstało odróżnienie między ja i myślą, w ten sposób wzmacniając dualizm świata i mnie. Dotąd świat, myśli i ja trwały w mglistej, nieświadomej jedności. Teraz byłem ja, który myślę o świecie – i także o sobie. To zaiste niszczycielska myśl: „Jestem czymś innym od świata i od samego siebie”. Ona stworzyła drugie odkrycie. Było dla mnie czymś wręcz oszałamiającym, że oto istnieję, jedyny i niepowtarzalny. Nic dziwnego, że nie zauważyłem i nie mogłem w tym wieku zauważyć, negatywnej mocy tej myśli, tego że stałem się przedmiotem swojego myślenia. Oto bez mej woli wykreowana została iluzja ja, która towarzyszy mi do dziś.
Chciałbym teraz przytoczyć wymowną anegdotę. W 1925 roku Jung odbył długą podróż po Afryce. Pewnego dnia zauważył grupkę tubylców siedzącą w ciszy w cieniu drzewa. Podszedł i zapytał, w najlepszym europejskim stylu, o czym myślą. Jeden z tubylców odpowiedział: „Tylko szaleni ludzie słyszą coś tam na górze, w głowie”. Tak, od półwieku jestem szalony i żyję w wellsowskiej krainie szalonych ślepców, dzieląc swój los z ośmioma miliardami podobnych mi istot. Dziecku, jakim byłem w wieku 12 lat, owe doświadczenia wydawał się czymś niezwykłym, tworzącym fundamenty przeżywania siebie samego. Dziś widzę już, że były po prostu koniecznym etapem w rozwoju świadomości, który mogłem osiągnąć tylko jako członek naszej kultury.
Świadomość zbudowana wokół ja jest tylko etapem, który trzeba przerosnąć. Ja to nic innego jak wszystkie myśli, z którymi się utożsamiamy. To utożsamienie zaburza zarówno postrzeganie siebie samego, jak i nasze relacje ze światem. Jak łatwo zapominamy, że myśli są ulotne jak obłoki przesuwające się po niebie, że nie mają realności poza tą, którą im nadajemy.

Jest wiele wypowiedzi Carla Gustava Junga dotyczących nerwic. Najbardziej intrygujące są te, w których wiąże on coś, co nam się wydaje kwestią samej tylko psychologii indywiduum z uwagami dotyczącymi bogów czy Boga. Oto najsłynniejszy cytat: „Autonomiczne treści psychiczne wciąż nami władają tak, jakby były bogami. Dziś są to fobie, natręctwa i tak dalej, czyli objawy nerwicowe. Bogowie stali się chorobami; nie Olimpem włada teraz Zeus, ale splotem słonecznym, tworząc okazy dla poradni lekarskiej”. I w innym miejscu, jeszcze dosadniej:„Boski pierwiastek w nas funkcjonuje niczym nerwica żołądka, odbytu czy pęcherza – jako zaburzenie w naszym cielesnym świecie podziemnym”. Te słowa to nie błyskotliwa metafora. Znając poglądy Junga na sprawy religii należy je traktować całkowicie poważnie.
Ludzie współcześni nie mają żadnych doświadczeń dotyczących bogów, tego, jak mogą oni być doświadczani. Tym bardziej nie łączą doświadczenia boskości z cielesnością. Mocno zróżnicowana świadomość ludzi każe im żyć w płaskim świecie materii i racjonalizmu. Odcięci są od świata bogów i duchów, który Jung nazywał nieświadomością. Zresztą, rozszczepienie między świadomością a nieświadomością to podstawowa definicja nerwicy u Junga. Ale to, co odszczepione nie przestaje istnieć i działać, czasem w najdziwniejszy sposób. Stąd objawy nerwicowe, u których podstaw nie zawsze tkwi historia rodzinna, najczęściej chodzi o instynkty i archetypy, dla których osobiste kompleksy są tylko medium.
Jung napisał też kiedyś słowa, które brzmią jeszcze bardziej konkretnie: „Nerwica to obrażony Bóg”. Czym charakteryzuje się postawa pobożnego człowieka wobec nadrzędnego czynnika jakim jest Bóg? To bojaźń boża (deisidimonia). Określenie to brzmi w uszach współczesnego człowieka jak najgorszy zabobon. Przecież jesteśmy wyzwoleni i oświeceni tak, że już bardziej nie można, co niestety idzie w parze z tym, że nasz świat jest banalny i wypruty z sensu. Nauka i technika pozwalają nam panować nad wszystkim, mówimy mrużąc oczy. Owszem, poza własną psychiką. Nią dalej rządzą bogowie albo Bóg.
Pomyślmy o osobie cierpiącej na nerwicę obsesyjno-kompulsywną. Musi ona zważać na swoje zachowania i słowa, przymuszona przez wewnętrzny głos, grożący jej najbardziej absurdalnymi karami. Nerwica ta jest właściwie zestawem idiosynkratycznych rytuałów. Dlaczego? Bo obrażony Bóg ich wymaga, jakkolwiek by były niedorzeczne dla zewnętrznego obserwatora. Rytuały te na chwilę, iluzorycznie tylko, niwelują lęk, który w swej istocie jest lękiem przed obrażonym Bogiem.
Możemy zapytać: dlaczego Bóg się obraził? Najprawdopodobniej dlatego, że nie wypełniamy podstawowego prawa życia, jakim jest stawanie się sobą. Obarczamy rodziców i przodków winami za to, jacy jesteśmy, ale to przed nami, nie przed nimi, stoi zadanie, by wreszcie dać właściwą odpowiedź życiu. Ta odpowiedź nie będzie ani prawdziwa ani fałszywa, będzie nasza. Nim tego nie uczynimy, Bóg będzie nas nieustannie dręczył, by doprowadzić nas do samych siebie. Dopóki bowiem nie zmierzymy się z najgłębszą tajemnicą, jaką jest nasze życie, będziemy cierpieć. Będzie to jednak cierpienie fałszywe, neurotyczne, stanowiące jeno ochronę przed prawdziwym cierpieniem, jakie niesie ze sobą wszelkie życie. Można powiedzieć, że obrażony Bóg to reakcja nieświadomego na ograniczoną postawę świadomości, gdy zbaczamy z naszej ścieżki i nie dążymy do uświadomienia sobie siebie.
A na koniec, gdyby ktoś pomyślał, że popadam tu w jakąś „teologię”, przytoczę słowa Junga, które dobrze oddają jego rozumienie Boga: „Bóg to słowo, którym posługuję się dla wskazania wszystkich rzeczy niespodziewanie i beztrosko przecinających ścieżkę mej woli, wszystkich rzeczy, które są sprzeczne z moimi subiektywnymi poglądami, planami i intencjami oraz zmieniają bieg mego życia na lepszy bądź gorszy”. Słowa Bóg czy bogowie używali ludzie od tysięcy lat i zawsze wskazywało ono na określony zbiór doświadczeń, na sposób postrzegania rzeczywistości. Za tą tradycją idzie Jung. Ja wszelako preferuję inny termin, za którym też stoi starożytna tradycja – Tao.

Jedną z najbardziej pierwotnych i wszechobecnych idei ludzkości jest przekonanie o trwaniu naszego życia po śmierci. Trwanie to przybierało różne formy, na przykład reinkarnacji, chociaż wyobrażenia co i jak się reinkarnuje były bardzo odmienne w różnych kulturach. Ale nie piszę tu historii idei reinkarnacji, stawiam pytanie o jej egzystencjalny sens. Płytką bowiem jest odpowiedź, że wynika ona z lęku przed śmiercią. Lęk nie jest twórczy i nie mógł powołać do istnienia jednej z najbardziej niezwykłych idei ludzkości. Do tego potrzebne jest określone doświadczenie i do niego tu nawiążę.
Szerokie spojrzenie na kwestię reinkarnacji znajdujemy u Josepha Campbella: „Reinkarnacja sugeruje, że jesteśmy czymś więcej niż nam się zdaje. W naszej jaźni istnieją wymiary, potencjał do realizacji i świadomość, które pomijamy, tworząc własne o sobie wyobrażenie. Żyjemy zaledwie znikomym przedsmakiem tego, co w rzeczywistości w nas się kryje, co daje nam życie, głębię i rozmach”. Tak, to jest dobry trop. Myśl o reinkarnacji zdaje się wypływać z przeczucia nieskończonego potencjału, tkwiącego w każdej istocie. Kiedy zanurzamy się w jaźni (którą tu koniecznie trzeba rozumieć po jungowsku) odsłania się przed nami niezmierzone bogactwo, bogactwo samego życia.
Reinkarnacja zwykle kojarzy się z przejściem duszy indywidualnej w inne ciało. To bardzo prymitywne rozumienie reinkarnacji. Dlatego mówi się raczej o odradzaniu albo kontynuacji. Podoba mi się określenie kontynuacja, bo współgra ono z intuicją Campbella. Kontynuacja nie musi ograniczać się do kolejnego ludzkiego wcielenia. Bogactwo istnienia wykracza poza ludzką formę. Wiedzieli o tym Egipcjanie. W Księdze wychodzenia za dnia znajdujemy opisy duszy (ba), która może wcielać się w zwierzę, boga, lotos, a nawet wiatr, wedle swego życzenia.
Wiedzieli także Grecy. Empedokles, bardziej szaman niż filozof, pozostawił po sobie słowa: „Byłem już kiedyś chłopcem i dziewczyną, i rośliną, i ptakiem, i niemą rybą, rzucającą się w wodzie”. Tu znowu mamy do czynienia z odczuciem kontynuacji, która przekracza ludzką formę. Religie uznające reinkarnację, są, jak to wszelkie religie, antropocentryczne, i przez to ograniczają jej sens. Tymczasem egzystencjalną treścią idei reinkarnacji jest kontynuacja życia we wszelkich formach istnienia.
Kontynuacja, ciągłość i jedność życia – to rdzeń idei reinkarnacji i jej egzystencjalny sens. Życie to nieustanne odradzanie się, przepływ i przemiana, jak też doświadczenie człowieka, że był czymś więcej i że będzie czymś więcej. To doświadczenie, źródłowe dla idei reinkarnacji, każe mu powiedzieć: „Już nie ja, ale życie żyje we mnie”.