Tydzień temu napisałem o tym, jak ważne jest stawanie się sobą. Nie napisałem jednak, jak to jest ekstremalnie trudne. Przywołując słowa Junga: „Najbardziej przerażającą rzeczą jest całkowita akceptacja siebie samego”. Tak, zaakceptowanie siebie takiego, jakim się jest jest praktycznie niemożliwe. A zatem także niemożliwe jest stanie się sobą. Przerażenie przed tym, kim jesteśmy wzbudza w nas tysięczne sposoby unikania bycia sobą. Cała kultura to zestaw sposobów na to, jak nie być sobą.
Muszę się w obliczu tej trudnej prawdy pogodzić się więc z myślą, że bycie sobą jest niemożliwością. Nie możemy być sobą, nie możemy zaakceptować tego, kim jesteśmy w całej pełni – i to jest nasza kondycja ludzka. Zawsze zostaniemy szczątkowi i połowiczni, zawsze coś z nas będzie poza nami. Być sobą jest bowiem całkiem niemożebne. A przerażenie bycia sobą to podstawowe uczucie, które towarzyszy każdemu człowiekowi od samych jego początków.
Tak więc, moi mili czytelnicy, nie przejmujcie się sobą. Jeśli kochacie siebie, to jest tylko przyjemna iluzja, konieczna dla przeżycia tych kilkudziesięciu lat na Ziemi. Wyjściowo, każdy nie znosi siebie i żyje tylko w kręgu przyjemnych złudzeń. Nigdy nie dochodzimy do końca. Nigdy nie możemy stać się sobą, nigdy nie osiągniemy pełni. I dopiero miłosierna śmierć powie nam, cytując Jima Morrisona: „This is the end, my beautfuil friend.”

Według Henri Bergsona każdy filozof wyraża tylko jedną, podstawową dla niego myśl. W przypadku samego Bergsona ta myśl brzmi: czas jest rzeczywisty. Jest to bardzo podobne do intuicji kabalistycznej, wedle której czas jest formą odlewniczą rzeczy. A zatem czas tworzy. W odniesieniu do człowieka znaczy to, że okresie swojego życia ma przywilej stania się sobą, jak to ujął Jung.
Bycie sobą to nie jest łatwa rzecz, ale dana nam, czy raczej zadana. Możemy zacząć egzystować autentycznie pod jednym warunkiem – jeśli wykorzystamy twórczy potencjał czasu. Dla człowieka tworzenie siebie ziszcza się w akcie decyzji. Każda z naszych decyzji jest spełnieniem i budowaniem siebie. Decyzje są dosłownie tworzeniem tego kim jesteśmy, bo nie ma żadnego preegzystującego ja, nie, stajemy się tym, co wybraliśmy.
Stając się sobą poznajemy siebie. Tu wiedza i urzeczywistnienie są tożsame, samopoznanie i samorealizacja są tym samym. Wreszcie dowiadujemy się kim jesteśmy, ujawnia się nasza tożsamość, czy też indywidualność. A to wszystko dzięki czasowi. Śmierć, koniec naszego czasu, staje się dopełnieniem tego, czym jesteśmy, gdy niczym dojrzała gruszka, soczysta i kolorowa, odpadamy z drzewa życia.

Obserwując życie na tej planecie od kilkudziesięciu lat coraz bardziej zbliżam się do prostego wniosku. Gdyby nawet Bóg – o ile by takowy istniał, co jest niemożliwe – posłał ludzi do raju, w ramach swego nieograniczonego współczucia dla nich, to oni by z owego raju stworzyli piekło. Tak zrobili z Ziemią. Wojny, morderstwa, gwałty, pogromy, tortury, więzienia, podboje, kłamstwa, prześladowania, nienawiść, wyzysk, dogmatyzm, głupota, egoizm, samobójstwa, rozpacz, alienacja, brak miłości, brak poczucia humoru… listę, tego jak ludzie robią z raju piekło można ciągnąć w nieskończoność.
Mógłbym tak jeszcze długo wyliczać. Dziesiątki tomów by zabrało podawanie przykładów. Trudno nie odnieść wrażenia, że na tą planetę wariatów zostaliśmy zesłani by cierpieć. Ale to grube mitologiczne wyobrażenie. Tak naprawdę chodzi o to, że świadomość, którą się tak chełpimy, to choroba, a nie najwyższe osiągnięcie ewolucji. Nie jesteśmy homo sapiens – to apotropaiczny bełkot – nie, lepszą nazwę dla naszego gatunku zaproponował Stanisław Lem: ohydek szalej.
Może zamiast obfitych tyrad na koszmarność naszego gatunku sparafrazuję na koniec marszałka Piłsudskiego: planeta piękna, tylko ludzie kurwy.

C.G. Jung napisał kiedyś nader enigmatyczne zdanie: „Nerwica to obrażony Bóg”. Jak to możemy zrozumieć? Popatrzmy na fenomenologię nerwicy. Nerwica manifestuje się jako wewnętrzny Głos, bezwzględny i okrutny. Potrafi powiedzieć straszne rzeczy, zmusić do dziwnych zachowań. Głos odcina osobę znerwicowaną od rzeczywistości, odcina od relacji z innymi ludźmi. Osoba neurotyczna traci całkowicie dystans do siebie i wyzbyta jest absolutnie poczucia humoru. Liczy się tylko On. Trudno nie porównywać tego Głosu do bezwzględnego głosu Jahwe, który lubował się w nakazach i zakazach, a jedyną argumentacją z jego strony była groźba kary. Głos też grozi, najczęściej najbardziej absurdalnymi karami. To jest sakralny wymiar nerwicy.
Według Freuda nerwica kompulsywna jest karykaturą religii. Jego podejście jest jednak redukcyjne. Jung natomiast w jednym z listów napisał, że głównym przedmiotem jego pracy nie jest leczenie nerwic, lecz raczej stosunek jego pacjenta do sacrum. Jest tak dlatego, że prawdziwą terapią jest tylko praca na poziomie sacrum, bo sama choroba jest manifestacją sacrum, obrażonego Boga. A Bóg to kompleks wyobrażeń, który niesie ze sobą najwyższą energię, dominującą nasz działanie i myślenie.
Obraz Boga jest symbolicznym wyrazem pewnego psychicznego stanu lub funkcji, która charakteryzuje się tym, że bezwarunkowo dominuje nad świadomą wolą podmiotu i dlatego może wymusić lub umożliwić czyny i osiągnięcia, których spełnienie byłoby niedostępne świadomemu wysiłkowi. Jest to bardzo dobrze widoczne w fenomenologii nerwic. Pozytywnym aspektem nerwicy jest doświadczenie tego, że Bóg istnieje. Czeka nas jednak praca jaką musimy podjąć, a która ma nas doprowadzić do nawiązania dobrych relacji z Bogiem, czyli nieświadomością. Wtedy Bóg nam pomaga, zamiast się na nas obrażać. O takiej pracy opowiada Księga Hioba i dzieło Junga Odpowiedź Hiobowi.
Jak bowiem mówi Jung, podejmujemy tą pracę w nadziei, że „z głębi duszy, z której pochodzi cała destrukcja, wyrośnie także ratunek”. Że pojawią się pomocne wyobrażenia, wrodzone duszy ludzkiej, zaktywizują się archetypy, obejmując przewodnictwo i dusza stanie się autonomiczna. Wtedy już nie będzie musiała słuchać Głosu, bo pojawią się na przykład znaczące sny, będące leczącym przekazem od Jaźni do świadomości. Dają one obiektywny obraz sytuacji psychicznej danego człowieka, wyzwalając go z izolujących i egocentrycznych sił nerwicy – bez których jednak nie doszło by do wyzwalającego poznania. Takie enancjodromijne odwrócenie jest trudne i rzadkie, ale możliwe.

Zwykle w pierwszym dniu Nowego Roku słucham w południe koncertu filharmoników wiedeńskich. Nie ukrywam przy tym, że czekam zawsze na kończący koncert marsz Radetzky’ego, który wnosi dużo witalnej energii do mojej duszy. Mam jeszcze jedno muzyczne przyzwyczajenie noworoczne. Gdy wstaję wcześnie, co mi się ostatnimi laty często zdarza, słucham „New Year’s Day” zespołu U2. Utwór rozpoczyna się od słów: „All is quiet on New Year’s Day”. Tak, patrzę zwykle wtedy przez okno, sycę się ciszą i spokojem. Rozpoczął się Nowy Rok, a tu, o poranku, jest tak spokojnie. Niczym cisza przed burzą, jaką będzie ten nowy rok, ale której ta wczesnoporanna godzina jeszcze nie zapowiada.
Pod koniec piosenki słyszymy:„Nothing changes on New Year’s Day”. Tak, ten dzień jest wyjątkowy, mimo iż jest tylko konwencją. Zarazem jest nowy i jednocześnie nic się w nim nie zmienia. Jest tylko okazją, by pomyśleć o czymś nowym, co jednak nie musi nastąpić już teraz. Nie, mamy cały rok na to, by w naszym życiu pojawiło się coś nowego. Czasem przyniesie to los, czasem my sami będziemy starali się nieudolnie naśladować jego dzieła, pragnąc, niczym niecierpliwe dzieci, przyśpieszyć bieg zdarzeń, które i tak nastąpią same z siebie, bez żadnych wysiłków z naszej strony.
Tak czy inaczej, są momenty w życiu człowieka, czy społeczności, które charakteryzują się odmienną jakością. Takim momentem jest dzień Nowego Roku. Jak mawiali kabaliści, czas jest formą odlewniczą rzeczywistości. A to znaczy, że nie jest tylko ulotnym przepływem chwil, bo są chwile, które się liczą i tworzą to, kim jesteśmy. Mogą one być rytualne, jak Nowy Rok, mogą też być indywidualne, jak pierwsze rzeczy, które zrobiliśmy w swoim życiu. O nich właśnie myślę on New Year’s Day.

Laozi mówił, że jak masz dobrze dopasowane buty, to ich nie czujesz. Podobnie jest z człowiekiem, gdy jest dobrze dopasowany do świata i żyje w zgodzie z tao, świat go nie czuje. I to jest według taoizmu podstawa sztuki życia – by tak w nim funkcjonować, jakby nas nie było, płynąć z nurtem rzeczywistości. Wtedy, jak mawiał pewien psychoterapeuta, dajemy światu odpocząć. Nie narzucamy się innym, nie zawracamy im głowy naszymi problemami. Ba, nawet tych problemów nie mamy, bo nie ma nas.
Nieraz uczestniczyłem w rozmaitych grupowych spotkaniach, terapiach i warsztatach. Dało mi to znakomitą okazję do obserwowania ludzi, którzy przychodzili na takie spotkania (bo moja dusza filozofa uwielbia obserwować). Niektórzy przynosili ze sobą swoje problemy i uważali, że wszyscy dookoła się będą nimi zajmować. Sami jednak byli do tego najmniej skłonni. Z czasem zacząłem podejrzewać, że wcale im nie chodzi o poprawę ich funkcjonowania psychicznego. Nie, zdawali się być wyznawcami zasady: „Cierpię, więc jestem”.
Wiem, po to istnieją różne rodzaje pomagania, by różnym ludziom pomagać. Taka lub inna interwencja, taka lub inna praca zawsze może pomóc, albo nie. Jednak postawa jaką zajmowali ci ludzie to odwrotność postawy taoistycznej. Chcą by to świat się do nich dopasował, a nie oni do świata. Boją się uwolnić od swoich problemów, bo boją się, że wtedy sami znikną. Nie wiedzą, że nieistnienie też ma swoje dobre strony. Na przykład każda przemiana jest zniknięciem, jest odejściem tego, co stare i pojawieniem się czegoś nowego.
Tak więc z jednej strony mamy setki tysięcy ludzi szukających pomocy, a z drugiej całe zastępy pomagaczy wszelkiego sortu. W Polsce obecnie studiuje psychologię 82.000 osób! Jest popyt i jest podaż. Czy jest się jednak z czego cieszyć? Większość terapii i zabiegów pomocowych ma dosyć ograniczoną skuteczność, a jednym z powodów tego jest – moim zdaniem – że klienci tak naprawdę nie chcą dać sobie pomóc. Nie chcą się zmienić, a tylko wygodniej trzymać głowę ponad poziomem szamba, jakim jest ich życie.

Jest takie stare powiedzenie, że terapeuta może pomóc swojemu klientowi tylko wtedy, gdy klient tego chce. Jest szczególnie wyraźne w takim rodzaju pomagania, jakim jest filozofia. Nikogo nie przekona się do filozofii, jeśli tego nie chce. Gdy mówię o filozofii mam na myśli filozofię praktyczną, a nie akademickie rozważania. Zatem, jeśli ktoś pozna filozofię, która mu odpowiada, to będzie ją poznawał cały czas, po to by zniknąć, by dać odpocząć sobie i światu. I będzie to czynił z własnej, nieprzymuszonej woli, bez zachęty z zewnątrz i bez obciążania swoimi problemami kogokolwiek. Istotą życia filozoficznego jest bowiem branie odpowiedzialności za siebie.
C.G. Jung zrobił kiedyś ciekawą ankietę. Zapytał korespondentów do kogo by się udali, gdyby mieli trudności psychologiczne, do lekarza czy do kapłana? Odpowiedzi były zróżnicowane ze względu na wyznanie korespondenta. Nie interesują nas tu szczegółowe wyniki, ale to, że Jung otrzymał też odpowiedź od jednego Chińczyka: „Kiedy byłem młody, chodziłem do lekarza, teraz, kiedy jestem stary, udaję się do filozofa”.
Przypomina to nieco moją historię. W wieku dwudziestu, dwudziestu paru lat byłem na terapii indywidualnej i trzy razy na terapeutycznych wyjazdach grupowych. Czy mi to coś dało? Raczej nie, czasem było ciekawie, a czasem żałośnie. Od tamtych czasów już nigdy nie wpadłem na pomysł, by udać się do terapeuty. A teraz, gdy jestem stary, powinienem, idąc za przykładem owego Chińczyka, iść do filozofa. Ale cóż, sam nim jestem i codziennie udaję się sam do siebie na rozmowę i rozważania nad życiem.

Bertrand Russell stwierdził kiedyś: „Na świecie jest zbyt wielu ludzi wierzących w zbyt wiele rzeczy i, być może, najwyższa mądrość zawiera się w zdaniu, że im mniej spraw bierzemy serio, tym mniej wyrządzamy zła”. Za takie słowa kochamy filozofów. Mają oni – oczywiście nie wszyscy, bo spora część tego stadełka jest wręcz uzależniona od swoich poglądów – dystans do swoich słów i myśli, w przeciwieństwie do ludzi pogrążonych we własnych chaotycznych przebiegach mentalnych, które tylko z trudem można nazwać myśleniem, którzy jednak biorą je na poważnie i całkowicie się z nimi utożsamiają.
Branie na serio swoich myśli to nic innego jak nader rozpowszechniona odmiana choroby psychicznej. Cierpi na nią większość populacji homo sapiens. Mało tego, nie tylko biorą oni swe myśli na poważnie, ale też częstują nimi innych. Nie ma nic bardziej żałosnego jak obserwacja przedstawicieli gatunku homo sapiens, którzy bezrefleksyjnie, z niesamowitą powagą wypowiadają to, co burczy im w czaszce.
Refleksja polega na tym, że jesteśmy świadomi, iż możemy się mylić, że nasz ogląd rzeczywistości jest i zawsze pozostanie cząstkowy, niepełny i ułomny. Ja także nie wiem, czy to, co tu piszę jest zasadne czy też nie. Ponieważ jednak nie chcę wyrządzać więcej zła, zostawiam te parę słów tutaj. Człowieka trudno zmusić do refleksji, już łatwiej zmusić go pod lufą karabinu do rozstrzelania swojego bliźniego.
Mamy pod czaszką niecałe półtorej kilograma najbardziej skomplikowanej i złożonej materii w znanym nam wszechświecie. Nazywa się to mózgiem. Zwykle go nie wykorzystujemy nawet w skromnym ułamku, bo jesteśmy nieomal całkowicie nieświadomi. Jak mawiają współcześni badacze, nasza świadomość jest niczym szympans za sterami Jumbo jeta, który naciska kolorowe światełka i wydaje mu się, że steruje lotem. Ale to tylko jego iluzja, bo samolot leci na autopilocie zwanym nieświadomością. Bycie nieświadomym to naturalny stan ludzkiego umysłu, a wyprowadzenie go z tego stanu to ciężka i niewdzięczna praca.

Jeden z największych mistrzów gnozy. Urodzony w Egipcie, w drugim wieku naszej ery, zdobył wykształcenie w Aleksandrii, następnie udał się do Rzymu, gdzie nieomal nie został jego biskupem. Szkoda, chrześcijaństwo by było ciekawsze. Protekcjonalnie wypowiadał się o ortodoksach, z czego możemy wnosić, że był zdegustowany taką formą chrześcijaństwa w jakiej wyrósł. Z jego poetyckiej duszy wyłonił się wyrafinowany system mitologiczny mówiący o wewnętrznej tragedii w łonie samego bóstwa, o zakłóceniu, które przytrafiło się Absolutowi i spowodowało rozpad Pleromy. Będąca wynikiem tego rozdarcia niewiedza stanowi substancję naszego świata, który jest cierpieniem. Zbawcza gnoza doprowadza rozproszone cząstki boskości z powrotem do jedności. Ponieważ materia jest u Walentyna wynikiem niewiedzy, można przypuszczać, że wraz z oświeceniem ostatniego pneumatyka ten świat ulegnie unicestwieniu.

Świat bowiem ginie nie tylko wtedy, gdy umiera ciało, ów nędzny pojazd hylika. Ginie też wtedy, gdy się od niego wyzwalamy, w najlepszym buddyjskim stylu. Gnoza właśnie na tym polega, na śmierci dla tego świata i na śmierci tego świata. Wiedzieli o tym gnostycy, buddyści, jogini. W klasycznej jodze Patańdżalego znajdujemy kategorię dżiwanmukty, czyli osoby wyzwolonej za życia. Prawzorem dżiwanmukty był Budda, który osiągnąwszy nirwanę w wieku 35 lat, umarł dla życia. Także w chrześcijaństwie znajdujemy taką ideę: „Kto chce znaleźć swe życie, straci je, a kto straci swe życie z mego powodu, znajdzie je” (Mt 10, 37). W tantrze proces wyzwolenia jest tożsamy z procesem dekreacji kosmosu, resorpcji kosmicznej poprzez odwrócenie manifestacji, zwanej całkowitym odwróceniem (paravritti).

Ludzie umierają, umierają też światy. Mistyk jest tym, który umarł dla spraw tego świata. Gnostyk podobnie, żyjąc w tym świecie jest dla niego obcy. Gdyby wszyscy ludzie byli gnostykami, ten świat w pewnym sensie przestał by istnieć. Niestety nie są. Traktują ten świat tak serio, że obecnie rysuje się poważna groźba, iż sczeźnie on w atomowej pożodze, wzbudzonej przez hyliczne pragnienia ludzi. Dlatego wolę koniec świata wedle Walentyna. Koniec, który polega na tym, że najbardziej świadome jednostki się z tego świata wypisują.

By zrozumieć jakieś pojęcie trzeba poznać jego właściwe przeciwieństwo. Pisałem już o tym, czym jest sens, ale nie zastanawiałem się dotąd, czym jest bezsens? Jak napisał C.G. Jung: „Duchowe wahadło kołysze się między sensem a bezsensem, nie zaś między tym, co prawdziwe, a tym, co fałszywe”. Nie są zatem najważniejsze moralne oceny tego, co dobre i złe, ale nasze poczucie, czy to co robimy ma sens czy też nie.

Ja uwielbiam robić tylko to, co ma sens – na przykład mówić do ludzi zainteresowanych moim przekazem. Gdy widzę przed sobą znudzone studenckie twarze, odpada mi cały sens mojej pracy. Czy jest coś bardziej bezsensownego niż mówienie do ludzi, którzy cię nie słuchają? Oni też zapewne nie widzą sensu w swoim studiowaniu. I tak oto jeden bezsens indukuje drugi bezsens. Trudno mi nie zauważyć, że na tym polega prawie całe życie większości ludzi.

Ogólnie rzecz ujmując jesteśmy sfrustrowani – czyli nie widzimy sensu życia – wtedy gdy postrzegamy niezgodność biegu naszego życia z porządkiem naszych myśli. Gdy naiwnie myślę, że studenci mogliby być czymś zainteresowani, wtedy porządek moich myśli rozbiega się z porządkiem mojego doświadczenia. Dlatego coraz bardziej lubię prowadzić zajęcia dla osób dorosłych, które dobrowolnie przychodzą na moje wykłady.

Ale cóż mam począć z pewnym poglądem filozoficznym bardzo mi bliskim, czyli z taoizmem? Richard Wilhelm przetłumaczył tao w swoim przekładzie Tao te king jako sens. Może zatem nie rozumiem tao, czyli sensu, kryjącego się nawet w znudzonych twarzach studentów? Przecież nie można odpaść od tao. Może to tylko mojej ograniczonej świadomości coś pojawia się jako bezsens? Takim pytaniom nie ma końca – i one nadają sens mojemu życiu.

Mamy tylko jedno miejsce, w którym możemy się poczuć prawdziwie wolni, a jest nim nasz umysł. Nieco paradoksalnie jednak jesteśmy wolni tylko wtedy, jeśli uwolnimy się od wszystkiego, co umysł stwarza, ciągle powtarzając sobie, w niezwykłej niezależności od jego nawykowej działalności: „nie wiem”. Wszelkie myśli, pojęcia, wrażenia, uczucia – to wszystko jest narzędziem naszego zniewolenia. Średniowieczny mistyk, Mikołaj z Kuzy, mówił obrazowo, że musimy „zwymiotować wszystkie pojęcia”. Buddyzm natomiast twierdzi, że tym, co nas trzyma w samsarze jest nieustanna konceptualizacja. Jedyną wolnością jest czysty umysł.

Nie chcemy się jednak pozbywać treści naszego umysłu. Jest tak z bardzo prostego powodu – dają one nam poczucie bezpieczeństwa, są czymś znanym, czymś do czego nawykliśmy. To poczucie bezpieczeństwa bierze się z identyfikacji z myślami, z lgnięcia do nich i uznawania ich z nasze prawdziwe ja. Niczym śmierdzący i zawszony, ale własny barłóg, tworzą one znany nam świat, pełen cierpienia, ale jednak znany. Boimy się tego, co jest poza naszym ulubionym zestawem myśli. Jak mówi stare powiedzenie, lepsze jest znane piekło niż nieznane niebo. Wszystko czego pragniemy, czego pożądamy, ogranicza naszą wolność. A zwłaszcza przywiązanie do naszego ja.

Wolność to to, co nieznane. Wolność to wolność od znanego, jak mawiał Krisznamurti. Wolność wiąże się zatem z odwagą, z męstwem bycia. Nie należy jednak jej mylić ze swobodą. Swobodny może być i pies, kiedy zostanie spuszczony ze smyczy i skacze po łące, bo czuje brak ograniczeń. Ulega każdemu impulsowi, biegnie za każdym zającem. Bycie wolnym to przeciwieństwo tak pojętej swobody, to panowanie nad sobą, nad swoimi myślami i uczuciami. Grecy nazywali to enkrateia, co można by przełożyć jako wewnętrzną władzę nad samym sobą.

Wolność to też przeciwieństwo bezpieczeństwa, które odczuwa pies prowadzony na smyczy przez swego pana i karmiony w domu po powrocie ze spaceru. Człowiek wolny jest odpowiedzialny za swoje życie, bo je tworzy. Wolność to autokreacja, przekraczanie uwarunkowań, poszukiwanie sensu w życiu. Panując nad sobą, czyli będąc wolnym, tworzę swoje życie, na tyle, na ile jest ono zależne ode mnie, jak słusznie podkreślali stoicy. Bądźmy wolni, twórzmy, przekraczajmy siebie. Życie samo w sobie jest niebezpieczne, więc nie bądźmy zachowawczy.

Bezpieczeństwo przypomina port, w którym statek może spokojnie przeczekać sztorm. Wolność to morze, oferujące nieskończone perspektywy, ale czasem burzliwe. Jak to ujął Erich Fromm: „Człowiek, zdobywając coraz więcej wolności w sensie wyzwalania się z pierwotnej tożsamości z naturą i wyodrębniając się jako jednostka, staje wobec konieczności wyboru: albo zespoli się ze światem w spontanicznym akcie miłości i twórczej pracy, albo będzie szukał bezpieczeństwa w takiej więzi ze światem, która oznacza utratę wolności i dezintegrację własnej osobowości”. Dokładnie tak: albo będziemy kochać i tworzyć, albo zgnijemy w grajdołku bezpieczeństwa. Wybór należy do nas.