Spośród wszystkich istot żywych na Ziemi tylko człowiek boi się swej nieuchronnej śmierci, antycypując ją przez całe świadome życie. Nic dziwnego zatem, że wytworzył swego rodzaju bufory, które ów lęk obniżają, a czasem wręcz niwelują. To przede wszystkim różnego rodzaju światopoglądy religijne, proponujące atrakcyjne wizje egzystencji po śmierci. Każdy ich wyznawca zrobi wiele, jeśli nie wszystko, by uchronić te  kruche mentalne struktury w swoim umyśle przed grożącymi im destrukcją wpływami. Niestety dzieje się to często kosztem innych ludzi. Oto przykład. W latach osiemdziesiątych XX wieku przeprowadzano ciekawy eksperyment. 22 sędziów (15 mężczyzn i 7 kobiet) w Arizonie poproszono o przejrzenie akt i wydanie wyroku, w postaci kary pieniężnej, w sprawie kobiety przyłapanej na prostytucji. Jak to bywa w eksperymentach naukowych, podzielono ich na grupę eksperymentalną i kontrolną. Sędziów z grupy eksperymentalnej poproszono najpierw o odpowiedź na dwa pytania; „Co się z tobą stanie po śmierci?” i „Jakie myśli budzi w tobie myśl o własnej śmierci?”. Sędziowie w grupie kontrolnej oczywiście nie byli trapieni takimi pytaniami. Efekt? Sędziowie z grupy eksperymentalnej zasądzali średnio 455 dolarów grzywny, ci z grupy kontrolnej tylko 55. Jak widzimy lęk egzystencjalny wzbudzony w sędziach z grupy eksperymentalnej przełożył się na surowsza karę – dokładnie 8 razy surowszą. Jak możemy to wytłumaczyć? Czyżby te pytania zmusiły sędziów do podjęcia rudymentarnej refleksji nad swoim życiem i przez to postawiły pod znakiem zapytania ich światopogląd religijny? Można tak podejrzewać, bowiem refleksja polega przecież na zakwestionowaniu – choćby na próbę, na chwilę – jakiegoś przekonania. Niestety, dla osoby wierzącej nie większego wroga niż zwątpienie i woli ona ciężarem powstającego wtedy w niej przerażenia obarczyć kogoś innego. Jakże bowiem łatwe staje się życie, gdy to inni noszą brzemiona nasze.

Ostatnio trwa w Polsce trwa istny festiwal małych umysłów. Czym się charakteryzuje mały umysł? Nie jest on zbyt skomplikowany, albowiem nie zawiera w sobie żadnych myśli zasługujących na to miano, a jedynie dwa odruchy. Pierwszy to zakazywanie, drugi to nakazywanie. Na tym polega funkcjonowanie małego umysłu i w tym się on spełnia – ma zawsze coś do innych. Zakaz jawi mu się jako uniwersalne lekarstwo, panaceum na wszelkie bolączki tego świata. Mały umysł uważa, że dzięki zakazowi to, co uważa za zło zniknie z oblicza ziemi i to, co uważa za dobro rozprzestrzeni się jak barszcz Sosnowskiego. Mały umysł lubi proste rozwiązania – a czy może być coś prostszego, niż zakazać tego, czego ów umysł nie lubi? A jak już mały umysł czegoś zakaże, budzi się w nim jeszcze gorsze pragnienie – pragnienie nakazywania. Dzięki nakazom mały umysł pragnie osiągnąć to, co dla niego najbardziej pożądane, czyli zglajchszaltowanie wszystkich innych umysłów. Mały umysł marzy sobie, że gdy osiągnie swój cel wtedy wszyscy będą tacy jak on, będą zerami, a wtedy mały umysł poczuje się swojsko, u siebie, w płaskim, nudnym i szarym świecie naznaczonym kretyństwem jednoznaczności.

Na początku książki „Kwestia bogów” osiemdziesięcioletni Joseph Campbell, słynny amerykański znawca mitów i religii, z gorzką ironią opisuje oznaki starzenia się: „Po pierwsze, człowiek wbija zęby w soczysty stek i już tam zostają; po drugie, ta drobna, krucha staruszka, którą przeprowadzasz przez ulicę, to twoja żona; po trzecie, dysk robi skoki w bok częściej niż ty sam”. To jednak tylko wstępne żarty, które prowadzą do najbardziej zabójczej oznaki starości: „człowiek znalazł się na szczycie drabiny i stwierdza, że jest ona oparta o niewłaściwą ścianę”. Czy rzeczywiście musimy się wspinać się po tej iluzorycznej drabinie? Czy musimy naprawdę pojmować nasze życie wedle tej linearnej, tak prymitywnej metafory? To, że wspinanie się jest naszym przeznaczeniem jest największym kłamstwem naszej kultury, która każe nam, jak cierpiącym na nadpobudliwość dzieciom, nieustannie dążyć ku górze. A tam, na końcu drabiny, podobno czeka sukces – „sprzedajna bogini”, jak mawiał ponad sto lat temu amerykański filozof William James. Być może w jego czasach sukces oznaczał jeszcze jakieś realne osiągnięcie. Dzisiaj sukcesem jest to, że w wyścigu ku górze depcze się tych, którzy są niżej na drabinie. W tym obłędzie od dziesiątków lat wzrastają młodzi ludzie, uznając wspinanie się za esencję życia. Dążą do szczytu drabiny nie poświęcając ani chwili na refleksję nad sensem owej wspinaczki. A przecież każdy dobrze wie, jaki koniec ma nasze życie. Nie ma tam żadnej ściany, ani dobrej ani złej. Nie ma żadnego wspinania się, żadnego biegu donikąd – jest tylko doświadczenie obecnej chwili.

W pewnej książce kiedyś wyczytałem – nie wiem czy to prawda, bo na koniach się nie znam – że konie na pastwisku instynktownie stają tak, że ogon jednego znajduje się w pobliżu łba drugiego. W ten sposób opędzają się od much. W nocy opierają głowę na kłębie towarzysza. Właśnie tak powinno wyglądać spokojne odwzajemnianie uczuć. Tak kochają konie, posłuszne swoim instynktom, które człowiek zatracił. Według Junga esencją nerwicy jest właśnie utrata instynktów, najboleśniej widoczna w powszechnej niemożności kochania. Miłość to wykraczanie poza swój osobisty interes, poza swoje ego. Każdy związek to szansa na urzeczywistnienie tego przekroczenia. Zwykle ją jednak marnujemy, troszcząc się bardziej o siebie, niż o wspólnotę z partnerem. Niby jesteśmy świadomi tego, że nic poza miłością się nie liczy, ale kochanie nam koślawo wychodzi. Bo kochanie osadzone jest w glebie naszych instynktów, aktem woli nic tu nie wskóramy. Nic dziwnego, że tak niewielu ludzi czerpie radość z przebywania na zalanej słońcem łące tego życia…

Dawno, bardzo dawno temu, bo ponad 10.000 lat temu, w pięknych czasach poprzedzających rewolucję neolityczną, liczba ludzi na Ziemi sięgała zaledwie paru milionów. Wraz z osiedleniem się i rozwojem rolnictwa liczba ta zaczęła powoli rosnąć. W początkach naszej ery było nas skromne 200 milionów. Od początku XIX wieku rozpoczął się gwałtowny, wykładniczy wzrost populacji. Dziś na Ziemi żyje już prawie 7,5 miliarda ludzi. Co godzinę populacja przyrasta o kolejne 9 tysięcy, czyli w ciągu jednego dnia – o 220 tysięcy. W ciągu roku przybywa 80 milionów ludzi. Dużo nas i nic nie wskazuje, by w najbliższej przyszłości miało nas być mniej. Według prognoz do końca XXI wieku populacja ludzi osiągnie 11 miliardów. I cóż owe miliardy ludzi robią codziennie? Jedzą. Niestety coraz częściej jedzą mięso innych istot żywych. Co rok zabijanych jest 70 miliardów zwierząt hodowlanych w celach konsumpcyjnych. Oznacza to, że co sekundę na Ziemi zabija się ponad 2000 zwierząt! Jeśli przeczytanie tego tekstu zabrało ci 30 sekund, tak jak mnie, to w tym czasie zabito 60 tysięcy zwierząt hodowlanych. Jeśli ktoś lubi takie liczby, tu ma ich o wiele więcej, i to w czasie rzeczywistym: http://www.worldometers.info/pl/

Jest temat, który ostatnio w moich dyskusjach na Facebooku wzbudził ciekawe reakcje. Gdy tylko zamieszczam coś związanego z koncepcją antropogenicznego pochodzenia globalnego ocieplenia, zawsze parę osób reaguje odruchową repulsją. Wielu moich inteligentnych, acz najczęściej nieobeznanych z myśleniem naukowym znajomych, gorąco zaprzecza tej tezie. Po chwili rozmowy zwykle okazywało się, że mój dyskutant nic na ten temat nie wie i odczuwa tylko naturalną niechęć do rzeczonej idei. Zamiast argumentów w dyskusji dostaję tylko parę wyświechtanych cliché, krążących po necie bzdur, które już czytałem dziesiątki razy. Jakie mogą być tego powody? Czy to tylko zwykłe lenistwo umysłowe, niechęć do szerszych lektur dotyczących tego tematu i niemożność zrozumienia skomplikowanych argumentów naukowych? Czy może niemożliwość wyobrażenia sobie, iż ludzie mogą mieć wpływ na całą planetę, która przybiera nieraz formę quasireligijnej wiary  w moc naturalnych cykli planetarnych sterowanych cyklami słonecznymi? Czy też swoiście pojęty nonkonformizm, przejawiający się jako stawianie oporu naukowemu mainstreamowi, podejrzanie zgodnemu w tej kwestii (biolodzy zgadzają się w kwestii ewolucji, jakoś to nikomu oprócz kreacjonistów nie przeszkadza)? A może chodzi tu o lęk, podstawowy lęk przed uświadomieniem sobie, że gdyby antropogeniczne zmiany klimatu rzeczywiście miały miejsce, to oznaczałoby, że jest naprawdę źle i to my, ludzie, ponosimy za to winę? Zapewne w każdym indywidualnym przypadku wchodzi w grę jakaś kombinacja tych przyczyn. Jedno jest dla mnie pewne – kwestia globalnego ocieplenia uległa ideologizacji ( a przez polityków uległa komercjalizacji), ludzie już nie myślą, tylko przerzucają się stereotypami. Warto jednak pamiętać, że w dalszym ciągu jest to kwestia naukowa, która poddaje się racjonalnej argumentacji i badaniom.

Podobno Freud zapytany o to, na czym polega zdrowie psychiczne miał odpowiedzieć, że jest to zdolność do miłości i pracy. Czy chodziło mu o banalną zdolność do zawiązania i przetrwania w stadle małżeńskim i do pracy osiem godzin na dobę w znienawidzonym biurze? Bez wątpienia za tymi słowami kryje się coś więcej. Zdolność do miłości to umiejętność nawiązywania związku i zmieniania się wraz z nim. To nader trudna umiejętność ewoluowania we dwoje. Zdolność do pracy zinterpretuję jako umiejętność do przebywania i pozostawania w samotności, która jest koniecznym warunkiem twórczości. Tylko w samotności jestem sobą i tylko wtedy mogę czerpać ze swej niezmiennej natury. Freudowi chodziło zatem o dwa bieguny twórczego i szczęśliwego życia człowieka. W związku tworzymy rzeczywistość naszego życia uczuciowego. W samotności tworzymy dzieła, które wpiszą się w tkankę kultury. Obydwa aspekty są ważne, jak wdech i wydech, i tylko razem tworzą pełnego człowieka, zdolnego zarówno do głębokiej relacji, jak i do równie głębokiej samotności, w której zanurza się po to, by dać światu coś nowego. W tej perspektywie autentyczna samotność jest równie nieodzownym warunkiem naszego człowieczeństwa, jak zdolność do tworzenia związków z innymi. Bowiem tylko zagłębiając się w sobie możemy przeciwstawić się zdepersonalizowanej masie i uratować to, co w człowieku najcenniejsze – indywidualność. I tylko będąc indywidualnościami możemy stworzyć prawdziwy związek, nie oparty na zbiorowych schematach. Miłość i samotność to dwa bieguny naszej pełni.

Antropocentryzm, jak sama nazwa głosi, stawia człowieka w centrum wszechrzeczy. Niegdyś przybierał głównie postać religijną, której mottem są słynne słowa z Księgi Rodzaju: „Zaludniajcie ziemię i miejcie nad nią władzę”. Obecna postać antropocentryzmu nie ma już formy religijnej, lecz ubiera się w szaty pseudonaukowe i występuje w dwóch odmianach. Pierwszą odmianę spotkamy często w toczących się dyskusjach o Puszczy Białowieskiej. Argument antropocentryczny w tym przypadku brzmi: ludzie tak zmienili środowisko, że puszcza sobie nie poradzi i teraz musimy jej pomóc, wyciąć chore drzewa i ją uratować. Uogólniając – bez człowieka biosfera nie przetrwa. „To, co człowiek zepsuł, tylko człowiek może naprawić” to motto wyznawców pierwszej odmiany antropocentryzmu. Wyznawcy drugiej odmiany, którzy uważają, że człowiek nie ma wpływu na zmiany klimatyczne i globalne ocieplenie, także są antropocentryczni. Ich zaprzeczanie pozwala im wierzyć, że człowiek może bez ograniczeń eksploatować Ziemię, która zawsze będzie nieograniczonym źródłem zasobów i będzie się wiecznie regenerować. Traktują Ziemię jak gigantyczną dojną krowę. Ich motto brzmi: „Krowa jest nieskończona”. Tym, co łączy obydwie odmiany antropocentryzmu jest nadmiarowa wiara w ludzkie możliwości poznawcze, szalone przekonanie, że ten okruszek wiedzy o biosferze, jaki posiadamy, daje nam prawo do ingerencji w życie na Ziemi.

Wczoraj na moich zajęciach o mało co nie doszło do wybuchu kłótni w kwestiach politycznych. Podniesione tony głosu paru osób raczej nie zapowiadały początku dyskusji merytorycznej. Przerwałem wymianę ocen i wróciliśmy do toku zajęć. Przez chwilę mogłem jednak zaobserwować w pełnej krasie wszystkie symptomy naszej polaryzacji. Oto ich krótka charakterystyka:
– silne emocje i powtarzalne zachowania werbalne, które mają charakter czysto reaktywny, tj. są wywoływane i podsycane przez wypowiedzi drugiej strony;
– każda ze stron skupia się tylko na tych argumentach, domniemaniach i być może faktach, które potwierdzają wyłącznie jej punkt widzenia;
– żadna ze stron nie podejmuje prób jakiejkolwiek dyskusji, trwając przy swoich racjach i broniąc ich jak ostatniej reduty prawdy ostatecznej;
– wizja świata propagowana przez obydwie strony jest uproszczona, pozbawiona wszelkiego zniuansowania, czarno-biała aż do bólu;
– wreszcie na koniec trudno uciec od konstatacji, że wyznawane przez obie strony poglądy mają tak wysoki stopień autonomii, że to raczej one rządzą umysłami ludzi, niż że to ludzie je wyznają.
Jaki stąd wniosek? Przy narastającej polaryzacji może dojść do nagłej zmiany sytuacji, jak w przypadku przeskoku iskry elektrycznej. Jednym z wyników takiego przeskoku może być pożar…

W 2010 roku zmarł w wieku 93 lat Tsutomu Yamaguhi. Był on jednym człowiekiem, któremu było dane przeżyć dwa razy coś, co zabiło setki tysięcy osób. Yamaguhi przeżył wybuch bomby atomowej w Hiroszimie, ale potem postanowił uciec do… Nagasaki. Przeżył więc dwa wybuchy atomowe – jak dotąd jedyne, które były wymierzone w ludność cywilną w czasie wojny. Przed swoją śmiercią zaproponował następująca receptę dla przetrwania ludzkości: „Jedynymi ludźmi, którym powinno się pozwolić rządzić państwami z bronią atomową, są matki, które nadal karmią piersią swoje dzieci”. Można go wyśmiać jako idealistę. Jednak ze wszystkich rodzajów ludzi karmiące matki są być może najmniej skłonne do przemocy i to ze wszelkich możliwych powodów – od hormonalnych po społeczne. To predestynuje je do ochrony życia, które mężczyźni często chętnie oddają, a jeszcze chętniej zabierają, w imię abstrakcyjnych i pustych wartości, takich jak honor, prestiż czy naród. Niestety jak dotąd jednym dostępnym kobietom sposobem ochrony życia jest dawanie go kolejnym pokoleniom, wystawianym potem na krwawe męskie rozrywki. Karmiące matki są w rozwiniętych społeczeństwach osobami, które mają mało do powiedzenia. Nawet próba karmienia piersią w miejscu publicznym kończy się często skargami o obrazę moralności. Co jest złego w widoku kobiety karmiącej piersią? To doprawdy dla mnie absolutnie niepojęte. Pamiętam, jak jako świeżo upieczony asystent prowadziłem w listopadzie 1994 roku jedne z pierwszych swoich zajęć. Studentka przyszła na nie z małym dzieckiem, które zaczęła karmić piersią pod koniec ćwiczeń. Przeszedłem na tym do porządku dziennego – doprawdy nie wiem dlaczego miałbym cokolwiek robić, przecież karmiła swoje dziecko.