Henri-Frédéric Amiel w swoim Dzienniku intymnym napisał: „Każdy miał swoją ziemię obiecaną, swój dzień ekstazy i swój kres na wygnaniu”. W swej zwięzłości to jedno z najpiękniejszych opisań toku naszego życia. Rozpoczynamy jako młodzi ludzie, spoglądając na swoje przyszłe życie, które rozciąga się przed nami jak ogromna, nieokreślona kraina. Marzymy i śnimy o tym, kim będziemy, dążymy do realizacji marzeń, czując, że już niedługo dotrzemy do ziemi obiecanej. Potem następuje wiek średni, gdy doświadczamy spełnienia – wbrew Amielowi powiem, że wielu rozczarowania – a nieliczni ekstazy. Ja miałem to szczęście, że wtedy, na połowie czasu, jak pisał Dante, rozpocząłem życie od nowa, w ekstatycznym zachwycie. Szybko jednak zbliża się wiek starczy, gdy sięgamy kresu, gdy bieg życia skazuje nas na wygnanie, a to co przeszłe, szybko mija. Niczym zużyty wagon życie kieruje nas na boczny tor, nawet jeśli wagon jest okraszony flagami, medalami i zachwytami pochlebców. Ja tu znowuż miałem szczęście, że umknąłem owej żałosnej maskaradzie.
Trzy etapy w ujęciu Amiela chciałbym zestawić z czterema aśramami życia bramina, które znajdujemy w klasycznej kulturze hinduskiej. Zostały one opisane w traktacie Manusmryti Manu Swajambhuwy. Pierwszy etap to brahmaczarin, to wiek młodości i uczenia się od guru. Drugi to grihastha, wiek dojrzały, wiek pana domu, gospodarza, akme życia większości ludzi, ale też okres najbardziej obciążony obowiązkiem spełniania dharmy. Trzeci to wanaprastha, etap pustelnika – czy współcześnie emeryta – gdy ujrzawszy wnuka, zostawiamy obowiązki domowe i zawodowe. Oddajemy się wtedy praktykom duchowym i szukamy sensu swojego życia, medytując w ostępach leśnych. U Hindusów, inaczej niż u Amiela, mamy jeszcze potencjalny, bo rzadki, czwarty etap życia. To sannjasin, gdy porzucamy wszelkie doczesne przywiązania, takie jak więzy rodzinne czy społeczną tożsamość. Spędzamy go na wędrówce, bez przywiązywania się do miejsc i ludzi. Jeszcze żyjemy, ale już poza światem społecznym. Etap ten jest ostatnim przed śmiercią, jest więc etapem całkowitego wyrzeczenia się (sannjasa) wszystkich ziemskich wartości i zobowiązań. Osiągamy wtedy ostateczną wolność.
Koncepcja hinduska bardziej mi się podoba niż Amiela. Tym bardziej, że czuję, iż w moim życiu kształtuje się mocno ów trzeci etap, a na horyzoncie są widoczne zapowiedzi czwartego. Już teraz na ile mogę unikam obowiązków rodzinnych czy zawodowych. Z tymi pierwszymi jest prosto, bo moja macierzysta rodzina już dawno wymarła, a z dalszą nie utrzymuję żadnych kontaktów. Wymarli także moi przyjaciele i nie mam ochoty szukać nowych. Co do obowiązków zawodowych to spełniam je o tyle, o ile jest to konieczne dla pracy zarobkowej. Coraz częściej odmawiam zatem wszelkich wyjazdów, wywiadów, nie uczestniczę w żadnych konferencjach, nie jestem recenzentem czy promotorem doktoratów. Nic ponad to, co konieczne. Przygotowuję się do etapu życia poza dotychczasową tożsamością społeczną, co mam nadzieję nastąpi w ciągu paru najbliższych lat.
Niedawno miałem sen. Byłem z grupą ludzi na lotnisku w Anglii. Musieliśmy wyjść na płytę lotniska by poszukać samolotu, który wracał do Polski. Wszyscy się rozproszyli, każdy szukał jak mógł. Ja szedłem sam (etap trzeci) i po pewnym czasie uświadomiłem sobie, że samolotu nie znajdę i odleci beze mnie. Ale pomyślałem wtedy, że mam przy sobie saszetkę, a w niej komórkę, portfel z pieniędzmi, kartami płatniczymi i dowodem osobistym, więc dam sobie radę, gdzieś przenocuję. W tym momencie poczułem, że saszetka zniknęła (etap czwarty). Piękny przekaz od nieświadomości, która zdaje się mówić do mojej szukającej bezpieczeństwa świadomości: „Zostaw wszystko, co zapewnia ci zbiorowe bezpieczeństwo i stadną tożsamość. Nic nie jest ci potrzebne. Nie musisz, jak inni, wracać samolotem. Jesteś in the middle of nowhere (stąd Anglia) i jedyne czego potrzebujesz to odnaleźć samego siebie”.
Jako miłośnik Junga zwracam uwagę na sny. Bez snów nasze życie byłoby tak suche, płytkie i nieznośnie racjonalne. Zatem, gdy sen mówi do mnie, to go słucham. Krytycznie, świadomie, ale biorę go pod uwagę. To część mojej aktywności psychicznej, tym bardziej wartościowej, że pozostaje ona poza kontrolą mojej świadomości. Interpretuję ten sen jako zapowiedź czwartego etapu mojego życia. Dzięki snom możemy mieć lepszy wgląd w cykle naszego życia, bo opowiada je żyjący w nas, a liczący sobie dwa miliony lat, człowiek. Przy nim jesteśmy tylko jętkami jednodniówkami, którym dana jest tylko chwila, by dopełnić cyklu życia.
Archiwa miesięczne: Październik 2026
O losie. Dialog z Jungiem
Los nie jest pojęciem, którym współczesna psychologia się zajmuje, albowiem jest pojęciem nienaukowym, a psychologia pragnie być nauką. Ponadto w ogóle nie wiemy, czym los jest. Być może los to tylko słowo, które pomaga nam znieść ten króciutki moment naszej egzystencji, zwany życiem. Całe szczęście C.G. Jung zwykle mało przejmował się tym, czego psychologowie nauczają na swoich katedrach. W jego pismach znajdujemy wiele odwołań do kategorii losu. Los jest kategorią transpersonalną i w psychologii Junga funkcjonuje jako konieczny element, który trzeba wziąć pod uwagę gdy rozważamy rozwój człowieka. Posłuchajmy tych słów Junga: „Wszyscy ludzie, którzy pojmani są jeszcze w sieć emocji, których życie znajduje się pod wpływem emocji i jest przez nie sterowane, właściwie jeszcze się nie narodzili, ciągle tkwią pod wpływem heimarmene, przymusu gwiazd”. Tu mamy odwołanie do starożytnej koncepcji przeznaczenia i powiązanie jej z czymś tak osobistym jak emocje. Powiązanie to było czymś oczywistym dla starożytnych filozofów, na przykład dla stoików. Ale dziś, kto z nas tak myśli o swoich emocjach? Kto wiąże je nie tylko z biegiem swojego życia, ale także z czymś większym? Pod ich wpływem podejmujemy przecież najważniejsze decyzje, nie rozumiejąc, co nami kieruje.
Czym jest zatem to, co kieruje naszym życiem? U Junga znajdujemy słynną odpowiedź: „Dopóki nie uczynisz nieświadomego świadomym, dopóty będzie ono kierowało twoim życiem i będziesz je nazywał losem”. A więc los ma dużo wspólnego z naszą nieświadomością, z tym, że jesteśmy nieświadomi naszych celów i intencji. Wydaje nam się, a raczej aktywnie łudzimy się, że kierujemy swoim życiem. Wcześniej czy później przekonujemy się, że to zwodna iluzja, bo nieświadomego nie można w uczynić świadomym w takim stopniu, by można mówić kierowaniu życiem. Przed nami stoi bowiem samo życie, nieskończenie nas przerastające, i w konfrontacji nim ostatecznie zawsze ponosimy porażkę. Tu znowu można przywołać słowa Junga: „Doświadczenie przeciwieństw nie wiąże się z intelektualnym wglądem czy jakimś doznaniem – można je określić raczej mianem losu”. Tu Jung trafnie zwraca uwagę na naszą bezradność wobec życia. Los to coś co mi się przy-darza, coś, czym życie mnie obdarza, czy tego chcę czy nie. A my stoimy między przeciwieństwami i rzadko komu dane jest dokonać ich integracji w symbolu jednoczącym.
Jeżeli odrzucam swój los zaczynam błądzić. Wikłam się w neurotyczne wyobrażenia i pragnienia, nie mające nic wspólnego z moim życiem. Cierpię, ale to cierpienie jest moim własnym wytworem. Jest fałszywe i nie prowadzi do poznania siebie. Jung pisze: „Poza nerwicowym wypaczeniem stoi przeznaczenie, los i rozwój osobowości, pełne urzeczywistnienie wrodzonej jednostce woli życia. Człowiek bez amor fati to neurotyk; zaniedbuje on siebie samego i nigdy nie mógłby powiedzieć wraz z Nietzschem: ‚Człowiek nigdy nie wznosi się wyżej niż wtedy, kiedy nie wie, dokąd los go zaprowadzi’”. Bez poddania się losowi nie ma zatem rozwoju osobowości, bez przyjęcia tego, co przynosi życie – a ono nie zważa w ogóle na nasze egocentryczne pragnienia – bez tego pozostaniemy tylko liściem unoszonym przez jesienny wiatr, majaczącym, że żyje.
Seneka napisał kiedyś, przytaczając mądrość wspólną jego epoce: „Chętnych los prowadzi, niechętnych wlecze”. I to chodzi w naszym życiu także według Junga, by być owym chętnym, by realizować wrodzoną wolę życia. Ale nie egoistycznie, lecz w zgodzie ze swoim losem. Zawsze gdy odpowiemy na to, co przynosi życie, a nie uciekniemy jak tchórz, zawsze wtedy nasz los się realizuje i wypełniamy swoje posłanie. I wtedy stajemy się sobą, zaskoczeni patrzymy na nasze uczucia, czyny i myśli, zastanawiając się jak to możliwe, że ja tak mogę. Cóż, ja może co najwyżej dołączyć do losu, odpowiedzieć „tak” na jego wyzwanie. I podążyć w podróż, której zakończenia nie zna, ale którą czyni swoją.
Na koniec ważne zastrzeżenie z filozoficznego punktu widzenia. Los nie jest determinizmem. Wiara w determinizm jest tylko kolejnym złudzeniem naszej świadomości. Nie mogę wiedzieć, jakie konsekwencje przyniesie moja decyzja i cały czas istnieje możliwość, że konsekwencje te będą inne niż się spodziewałem. Rozsądnie jest, zważywszy na ograniczoność mojej wiedzy, nie oczekiwać nic, bo zawsze może zdarzyć się coś innego od tego, co oczekiwałem. A jednak owo nieoczekiwane zdarzenie może mieć decydujący charakter dla mnie, a wtedy na podstawie jego konsekwencji buduję kolejne etapy mojego życia, podążając za swoim losem. Powtórzę to, co napisałem na początku – nie wiemy czym jest los, podobnie jak nie wiemy czym jest życie.
O samorealizacji i amor fati
Z nowym semestrem nowe zajęcia. Seminarium o samorealizacji. Dla wielu studentów to prosta rzecz. Samorealizacja oznacza dla nich pełną realizację celów, które stawia przed sobą ich ego. Gdzie wola tam i droga. Cóż, moim zadaniem jest im powiedzieć, że sprawa nie jest tak prosta. Zaczynimy od zwykłego wyrażenia. Czasem mówimy: „nie byłem wtedy sobą”. Kto nie był sobą? Ja? Brzmi to jak oksymoron, sprzeczność, wypowiedź pozbawiona sensu. Logika nie ma dużo wspólnego z naszą psychiką. Tak, możemy się poczuć „nie sobą”, porwani przez jakiś stan emocjonalny. Albo przez spontaniczną myśl czy wizję. Gdy coś takiego się pojawi, wtedy możemy – o ile mamy choć odrobinę autorefleksji – stwierdzić, że mówimy albo robimy coś, czego byśmy nie chcieli.
A teraz podam przykład. Na wspomnianym seminarium opowiedziałem studentom o wiecznym powrocie w filozofii Nietzschego. O tym, że ta koncepcja oznacza całkowitą akceptację danej chwili, bo będzie się ona powtarzać w nieskończoność. Zapytałem, czy chcemy, by ta chwila powtarzała się w nieskończonym cyklu powrotów, bo to jest podstawą amor fati, bezwzględnej miłości losu. Skierowałem to pytanie do pewnego studenta: „Czy chce Pan przez kolejne wieczne powroty siedzieć znowu na zajęciach?”. I on spontanicznie odpowiedział: „Nie!” Za sekundę skonfundowany stwierdził, że nie chodzi oczywiście o te zajęcia. Ale coś w nim to powiedziało i coś innego temu po chwili zaprzeczyło. Otóż w byciu sobą chodzi właśnie o spójność ze sobą, nie o nieustanne zaprzeczanie samemu sobie, co czynimy notorycznie, nawet tego nie zauważając.
Podałem przykład mikroniespójności, które tworzą nasze życie. Są one wynikiem konfliktu między sferą nieświadomą, naturalną i spontaniczną, a sferą świadomości zbiorowej, skrystalizowaną w ego. Bycie sobą sięga poza obszar naszej świadomości skupionej wokół ego, obejmuje bowiem też to, co nazywamy nieświadomością. Jakże jednak to, co nieświadome może być mną? – tak mógłby ktoś zapytać. Dobre pytanie. Odpowiedź jest trudna do przyjęcia dla wielu ludzi: oznacza to akceptację wszystkiego, co mi się przydarza, czy to jako pochodzącego z mojego wnętrza, czy to przychodzącego z zewnątrz. Stać się sobą możemy tylko w relacji do czegoś, co nas przerasta, do czegoś większego od nas. Samorealizacja jako rozwijanie jakości, „zasobów” naszego ego to największa iluzja. Prawdziwe bycie sobą, samorealizacja, to amor fati a nie amor sui.
O gnozie
Biblia rozpoczyna się od Księgi Rodzaju, a Księga Rodzaju zawiera najważniejszy zakaz ze wszystkich konstytuujących kulturę i mentalność Zachodu. Bóg umieścił człowieka w ogrodzie Eden i rzekł: „Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać wedle upodobania; ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz” ( Rdz. 2,16-17). Według tego opisu stworzenia to pierwsze słowa, jakie Bóg wypowiedział do człowieka. Autor tych słów uznał za najbardziej istotne to, by zabronić człowiekowi prawa do poznawania. Czy może istnieć gorszy horror niż religia negująca człowieka w jego najbardziej szlachetnej funkcji, jaką jest poznanie? A tym jest właśnie judeochrześcijaństwo. Jakże odmienne od podejścia Greków czy Hindusów, dla który poznanie jest czymś, w czym spełnia się istota człowieczeństwa.
Poznanie to gnoza (gr. gnosis). Gnostycy w początkach naszej ery podjęli heroiczną próbę odwrócenia błędu Biblii i chcieli przetransformować wiarę – już wtedy chrześcijańską – w wiedzę. Ta wiedza była anamnezą, przypomnieniem sobie siebie. Jak mówi jeden z tekstów gnostyckich to przypomnienie było uświadomieniem sobie, że przed stworzeniem, które było dziełem – a raczej fuszerką – Jahwe, istniał nieśmiertelny, oświecony człowiek. W mitologicznym języku wyrażali swoją dezaprobatę dla żydowskiego pomysłu wyrażonego w Księdze Rodzaju, nazywając Jahwe złym demiurgiem. Motyw pierwotnego upadku spotykamy we wszystkich mitologiach, ale tylko judaizm uczynił z tego swoją główną ideologię. Niestety błędne myślenie się dobrze propaguje i oto mamy już dwa tysiące lat judeochrześcijaństwa, największego błędu w historii ludzkiego ducha. Dla mnie gnoza to zdrowy odruch ludzkiego serca skierowany przeciw obskuranckim pomysłom z Księgi Rodzaju. To postawa egzystencjalna, która pozwala człowiekowi odnaleźć siebie w tym świecie. Czyni to poprzez poznanie, nie przez wiarę. I stara się to czynić od dwóch tysięcy lat, albowiem błąd zawsze wywołuje reakcję.
Współcześnie gnoza przybiera różne postacie. Jedną z nich jest psychologia, ale nie ta akademicka, tworzona przez niezbyt rozgarniętych kapłanów nauki. Mam myśli psychologię jako postawę egzystencjalną, czyli jako wiedzę, którą przede wszystkim odnoszę do samego siebie. Tysiące psychologów i psychoterapeutów chcą leczyć innych, nie pamiętając o zasadzie: Medice, cura te ipsum. Porównanie do kapłanów jest zatem nieprzypadkowe. Jedni i drudzy głównie moralizują i infantylizują swoich penitentów. Oto klient idzie do terapeuty i wierzy w jego Świętą Metodę, która mu pomoże poczuć się lepiej. To skażenie naukami z Księgi Rodzaju. Żydzi popełnili koszmarny błąd opierając swoją religię na zakazie poznania. Ich monoteistyczna wiara mogła się przyczynić do przetrwania ich plemienia. Ale to, co dobre dla plemienia jest trucizną dla człowieka.
Pomóc sobie można tylko w jeden sposób: gnothi seauton. Poznaj samego siebie, by stać się sobą. To jedyny i najwyższy rodzaj gnozy. A jak to zrobić? Z tym jest podobnie jak z uczeniem się pływania. Tu żadne nauki nic nie pomogą, żadna wiara i autorytety – trzeba wejść do wody i…płynąć.
